भारतीय हस्तचित्रित नकाशांमध्ये शिवाचे चित्रण

Home \ अतिथीसूत्र \ भारतीय हस्तचित्रित नकाशांमध्ये शिवाचे चित्रण

जोधपूर शिवरहस्याचे सखोल संशोधन आणि विकास :

इ.स. 1827 च्या आसपास जोधपूरच्या दरबारी कलाकारांनी शिव रहस्य नामक एक भव्य सचित्र हस्तलिखित ग्रंथ तयार केले, जे कदाचित भारतीय दरबारी चित्रकलेच्या इतिहासामध्ये या पूर्वी कधीच चित्रित केले गेले नव्हते. जोधपूरच्या महाराजा मानसिंग (इ.स. 1803-43) यांनी स्वतः चित्रकारांना या भव्य कामासाठी नियुक्त केले. हे चित्रे त्याच नावाच्या मजकूरावर आधारित आहेत, जी भगवान शिव यांच्या नित्य कर्माशी व त्याचे गौरव पाठ करण्या संबंधित आहेत, ज्याला tour de force असे देखील म्हणतात. मानसिंह हे नाथ संप्रदायाचे उपासक होते व त्याचे कठोर पालन करत. यासाठी त्यांनी दरबारातील चित्रकारांना शिव रहस्य चित्रित करण्यास प्रोत्साहन दिले. तेजस्वी रंग, चमकणारे सोने, दाट पर्णसंभार आणि भगवान शिव यांच्या विश्वाच्या दृश्यमय शब्दावलीमध्ये विणलेल्या चित्रित नकाशासारखी दृश्ये असे या चित्रांचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल.

एकूण 101 पुस्तकांपैकी (फोलिओ) आपण विशेषत: प्रथम-अंश म्हणजेच पहिले पुस्तक या संदर्भात माहिती बघणार आहोत. यात पहिल्या चाळीस चित्रांमध्ये शंकराच्या विश्वाचे मॅपिंग करणारे जटिल परंतु परखत संभाव्य कार्टोग्राफिक देखावे दर्शवितात. हे कार्टोग्राफिक देखावे म्हणजे शिवाच्या जटील विश्वाचे चित्रण असते, जे संभाव्य परमानंद प्राप्तीस सहाय्यीभूत होते. राजस्थानच्या कार्टोग्राफिक परंपरेबद्दल फारसे माहिती नाही किंबहुना त्यावर काम झाले नाही. या लेखाद्वारे मजकूर आणि चित्रांमधील तीर्थक्षेत्रांच्या प्रतिमा यांमधील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न या लेखाद्वारा करणार आहे. या जटिल कार्टोग्राफिक दृश्यांचे निरीक्षण आणि विश्लेषण करून कलाकारांनी भारतीय अर्कचित्रविषयक परंपरेतून प्रेरणा कशी घेतली, याची विशिष्ट उदाहरणे या लेखातून देण्याचा प्रयत्न केला आहे. या लेखामध्ये दरबारातील काही चित्रांवर चर्चा आणि विशेषत: या पहिल्या भागातील सहा-सात चित्रांवर मर्यादित करीत आहे, जे शिवाच्या विश्वमंडळ आणि तीर्थक्षेत्रांच्या चित्रणात पेंटिंगमध्ये हे विषय कसे प्रतिबिंबित केले गेले ते दर्शवितात.

कार्टोग्राफी  म्हणजे काय ?

कार्टोग्राफी म्हणजे नकाशा तयार करण्याचे शास्त्र. इंटरनॅशनल कार्टोग्राफिक असोसिएशन यांनी नकाशा-शास्त्राची व्याख्या पुढीलप्रमाणे केली आहे –

Cartography is as the discipline dealing with the conception, production, dissemination and study of maps.

म्हणजेच, नकाशाशास्त्र अभ्यास शाखेत संकल्पना, त्यानुसार नकाशे तयार करणे, या संकल्पनांचा प्रसार आणि या नकाश्यांचा संशोधानात्मक अभ्यास यांचा अंतर्भाव होतो. तसेच कार्टोग्राफी म्हणजे नकाशाचे प्रस्तुतीकरण करणे. याचाच अर्थ असा की, कार्टोग्राफी किंवा नकाशाशास्त्र ही मॅपिंगची संपूर्ण प्रक्रिया आहे.

परंतु पुढे जाण्यापूर्वी आपण भारतीय नकाशा निर्मितीच्या संदर्भात कार्टोग्राफी म्हणजे काय ते समजून घेतले पाहिजे. भारतीय लिखाणामध्ये नकाशा या शब्दाचा अद्यापपर्यंत असा ठोस काहीही उल्लेख झाला नाही असे आपल्याला जाणवते, परंतु  आधुनिक काळात हा नकाशा उर्दू शब्द वापरला गेलेला आहे असे पुरावे सापडतात. भारतातील चित्रित कार्टोग्राफी इतिहास अस्पष्ट राहण्याची तीन कारणे सांगता येतील. ती कारणे म्हणजे या विषयातील शिष्यवृत्तीची कमतरता, उपलब्ध साहित्यचा अभाव आणि युरोपियन लोकांच्या आगमनापूर्वी कोणताही सातत्यपूर्ण आणि मजबूत संशोधक यांचा विकास न झाल्यामुळे हा विषय अस्पष्ट राहिला. पाश्चात्य कार्टोग्राफी आणि भारतीय नकाशा शास्त्राची संकल्पना या दोनही भिन्न पद्धतीच्या आहेत. पाश्चात्य कार्टोग्राफीत मापन पद्धतीत अंतराचा विचार केला जातो, तेच भारतीय पद्धतीमध्ये एका विशिष्ट जागेला महत्त्व दिले जाते. ही तत्त्वे कदाचित आपल्याला कार्टोग्राफीच्या श्रेणीतून पूर्णपणे वगळतील, परंतु जर आपल्याला भारतात अर्कचित्रलेखनाची परंपरा समजून घ्यायची असेल तर, आपल्याला त्याच्या पाश्चात्य आणि पारंपारिक अश्या दुहेरी पारिभाषिक सीमारेषा खंडित करण्याची आवश्यकता आहे.

सुसान गोल लिहितात “सुरुवातीच्या चित्रकाराने एक किंवा अनेक नकाशे तयार केले जे धार्मिक व आध्यत्मिक ठिकाणी भेट दिलेल्या ठिकाणाची नोंद करण्यासाठी किंवा त्या ठिकाणी पुन्हा पोहोचण्याकरिता मार्गदर्शक म्हणून हे चित्रित केले असावे. सामान्यत: धार्मिक स्वरूपाचे काल्पनिक स्थाने स्पष्ट करण्यासाठी हे नकाशे वापरले जात.” या विधानावरून आपल्याला नकाशा तयार करण्याचे कार्य कसे होते ते समजते, आणि हे भारतीय अर्कचित्रांवर देखील कसे लागू केले जाऊ शकते ते सांगते.

जयपूरमध्ये सापडलेल्या जाओरा लेणीच्या पेंटिंगपासून ते 19 व्या शतकाच्या नकाशांपर्यंतच्या कार्टोग्राफिक परंपरेचा गोल यांनी सर्वोत्तम पुरावा दिला आहे. माझे भरीव संशोधन तिच्या अभ्यासावर आधारित आहे. काही विशिष्ट उदाहरणांद्वारे आपण पुढील गोष्टी पाहूया, जसे कि जयपूर दरबारात कलाकारांद्वारे वापरल्या जाणाऱ्या कार्टोग्राफिक तंत्राचा विकास शोधण्याचा आणि जैन परंपरेतील पुष्टीमार्ग पंथ, पुष्टीमार्ग संप्रदाय आणि तिथे निर्मित तीर्थ-पट परंपरेविषयी चर्चा करीत त्यातील संदर्भ प्रस्थापित करण्याचा मी प्रयत्न केला आहे.

जैन चित्रकला परंपरेतील सर्वात मनोरंजक विषय म्हणजे तीर्थ-पट. सामान्यत: कपड्यावर रंगविलेल्या, या दृश्यास्पद नमुनांनी गिरनार व शत्रुंजय या पवित्र स्थळांचे वर्णन करणारे नकाशे आहे जे जैन लोकांसाठी तीर्थस्थान चित्रण किती महत्त्वाचे होते यावर प्रकाश टाकतात.

Jain Pilgrimage Pata, Rajasthan, circa 1750 CE, Brooklyn Museum.

सर्वांत प्राचीन पटांपैकी एक म्हणजे, शत्रुंजयातील पवित्र स्थळ दर्शवणारा पट. हे पट बनवले गेले किंबहुना चित्रित केले गेले, विशेषत: त्या लोकांसाठी जे शारीरिकरित्या या तीर्थस्थानासाठी जाऊ शकत नव्हते. सामान्यत: जैन भक्त आंघोळ करुन या पटाच्या समोर बसून ध्यानमार्गाने तीर्थयात्रेला जात. याला भाव-यात्रा असे देखील म्हणतात. या पटामध्ये डाव्या बाजूला शत्रुंजयाचे पवित्र स्थळ दर्शविले गेले आहे – गुलाबी पर्वतावर विविध मंदिरे आहेत, तर एक नदी डावीकडे खाली वाहते. परंतु पांढर्‍या रंगातील पहिले जैन तीर्थंकर आदिनाथांची तुलनात्मकदृष्ट्या मोठी प्रतिमा वरच्या बाजूला पद्मासनात बसलेला चितारलेली आहे, जी आपले लक्ष वेधून घेते. तळाशी उजवीकडे असलेले मंडळ पालिताना गावचे प्रतिनिधित्व म्हणून चित्रित केले गेले असावे. जरी राजस्थानच्या कार्टोग्राफिक परंपरेबद्दल फारसे माहिती नसले तरी जयपूरच्या दरबारात हे अस्तित्वात होते हे मात्र निःसंशय आहे.

इ.स. 1702 च्या सुमारास सुरतखाना येथे नोंदवलेल्या बारा नकाशांचा उल्लेख आपल्याला दस्तावेजांमध्ये आढळतो. खगोलशास्त्राच्या क्षेत्रातील आपल्या आवडी आणि संशोधनासाठी प्रसिध्द असलेले महाराज सवाई जयसिंग (इ.स. 1727 – 43) यांना देखील त्यांच्या कारकिर्दीत अर्कचित्रलेखनाची आवड होती, कारण आपल्याला त्याचे विस्तृत लेख, तसेच नकाश्यांचे उत्पादन त्यांचा साम्राज्यात झाले असे पुरावे सापडले आहेत. याच काळातील जलमहालच्या मूळ रेखांकनापासून ते दख्खन, हैदराबाद मधील किल्ल्यांचे नकाशे सापडले आहेत. शक्यतो अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात जोधपूरचा सर्वांत प्राचीन नकाशा वरीलपैकी एक आहे. भिंतींनी वेढलेला किल्ला मध्यभागी ठेवण्याचा कलाकाराचे चित्र आहे आणि बाह्यभाग कसे चित्रित करावे यापैकी काही नोंद नोंदविल्या गेल्या असल्यानेच याचे महत्त्व समजून घेण्यास मदत होते. गडाचा डोंगरावर चढत जाणाऱ्या पायऱ्या, पांढऱ्या संगमरवरी दर्शवल्याने कलाकारांची जैन तीर्थस्नान प्रति असणारी  जाणीव प्रकट होते. या पेंटिंगचे सर्वांत मनोरंजक वैशिष्ट्य हे असे कि याचे चित्रण अश्या पद्धतीने केले आहे कि चित्र कसेही वळविले गेले तरी साइड व्ह्यू मध्ये बघता येईल व हे सर्व चित्र त्रिमितीय भासतील.

Map of Jodhpur, Early part of 18th century, Jaipur or Jodhpur.
Collection: Maharaja Sawai Man Singh II Museum.

महाराजा विजयसिंहांच्या (इ.स. 1752 – 93) कारकिर्दीत चित्रकलेच्या आकारात बदल होत गेले. छोट्या प्रमाणापासून ते मोठ्या स्मारक चित्रण स्वरूपापर्यंत निर्मिती झाली. जैन पटामध्ये जसे आपण पाहिले, तसेच कलावंत दर्शकांसमोर असलेल्या देवतांना हवाई (वरच्या बाजूने) दृष्टिकोनातून दर्शविण्याच्या वेगवेगळ्या कल्पना वापरतात. आणखी एक शक्यता म्हणजे कलाकार नाथद्वाराच्या पिच्छाई परंपरेपासून प्रेरित झाली असावे, कारण महाराजा विजय सिंह हे पुष्टीमार्ग परंपरेचे पालन करणारे वैष्णव भक्त होते.

इ.स. 1804 च्या सुमारास जोधपूरमध्ये महाराज मानसिंगांची नाथ संप्रदाय बद्दलची भक्ती वाढली, तेव्हा त्यांचे आध्यात्मिक धर्मगुरू देवनाथ यांनी औपचारिकपणे भक्त म्हणून त्यांना दीक्षा दिली. इथे आपल्याला समजते की यामुळे दरबारामधील नकाशा सारख्या चित्रांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणात होत नसेलही, परंतु सुरु झाली हे म्हणता येईल. मानसिंह यांना स्वतःच अर्कचित्रलेखनात रस होता की नाही ते माहित नाही, कारण दरबारी नोंदी याबद्दल मौन बाळगतात, परंतु हे निश्चित आहे की त्यांचे नाथ संप्रदायाचे पालन आणि मंदिराच्या बांधकामाबद्दल विशेषतः महामंदिर- हल्ली असलेले विशाल हवेली, त्याच्या बांधकामाच्या योजनांचा चित्रांचे समावेश असू शकतील, परंतु हे निश्चित आहे की कोणतीही अशी संग्रह सामग्री समोर आली नाही.

Maharaja Man Singh and Dev Nath at Mahamandir Haveli, circa 1810 CE, Jodhpur.
Collection: Mehrangarh Museum Trust.

या चित्रामध्ये महाराज मानसिंह हे देवनाथ यांच्याबरोबर बसलेले चित्रित आहेत. या चित्राचा काळ आपल्याला सांगता येतो. या कार्टोग्राफीमध्ये चित्रकाराचे कौशल्य दर्शविणारी सर्वांत जुनी तारीख असलेले चित्र आहे. डॉ. डेब्रा डायमंड सांगतात “या पेंटिंगच्या कलाकारांनी अचूकपणे पुढच्या आणि पक्ष्याच्या डोळ्यांच्या दृष्टीकोनातून (प्लॅनिमेट्रिक दृश्यांसह) सामील होणारे चित्रांद्वारे वर्णन केले. इमारतींचे रस्ता, चाके, विहिरी आणि भूपूष्ठ योजना वरून पाहिल्याप्रमाणे रेखाटल्या गेल्या आहेत, तर लक्षणीय इमारती (तसेच झाडे आणि मानवी आकृती) सरळ पुढे पाहून चित्रित गेल्या आहेत असे दिसते.”

Unidentified Haveli of Naths, near Jalore, circa 1820 CE, Jodhpur. Collection: Mehrangarh Museum Trust.

जोधपूर दरबारात नाथ संप्रदाय प्रवेश करताच, ते साम्राज्यरीत्या शक्तिशाली झाले आणि त्यांनी नाथांच्या शक्तिशाली जागांची (शक्ती-पिठाचे) चित्रे काढायला सुरुवात केली. महाराजा मानसिंग यांनी वेगवेगळ्या भागात, विशेषत: जलोरमध्ये मंदिरे बांधण्यास सुरुवात केली. डावीकडून एक चमकणारी नदी वाहते तर पिवळ्या-गुलाबी रंगाच्या खडकाळ पर्वतांमध्ये, हवेलीसारखी रचना दिसते जिथे एक सिद्ध नाथ दुसऱ्या सिद्धबरोबर संभाषण करीत आहे. दुसरीकडे हवेलीच्या परिघामध्ये मांजरींबरोबर नाथ दिसतात, कदाचित ध्यानात बसलेले असावेत.

अर्थातच प्रत्यक्ष नाही, परंतु नाथांचे वैश्विक जगाचे वर्णन करताना वेगवेगळ्या ग्रंथांचे वर्णन करताना जयपूरमधील जैन पट आणि नकाशा बनवण्याच्या परंपरेतून कलाकारांना प्रेरणा मिळाली असे दिसते. या भव्य चित्रांपैकी रामचरितमानस, नाथचरित, नाथपुराण, शिवपुराण, दुर्गाचरित, मेघमाला पेक्षा कलाकारांनी वैश्विक कॉर्टोग्राफीचे वर्णन करतांना जटिल दृश्य शब्दसंग्रह वापरले असे दिसते. आत्तापर्यंत, ऐतिहासिकदृष्ट्या माझा मुख्य लेखाचा विषय हा कलाविस्ताराला ग्रंथांपेक्षा इतके अधिक कसे चित्र चित्रित केले गेले ह्यांवर भर देण्याला आहे. काही विशिष्ट उदाहरणे जैन पट आणि जयपूर दरबारच्या नकाशांतून कलाकारांनी कशी प्रेरणा घेतली हे ज्ञान देण्यास आपल्याला मदत करू शकतात. गिरनारच्या आसपास राहणारे नाथ आधीच जैन तीर्थक्षेत्र असावे ही शक्यता नाकारणे कठीण आहे. तसेच, जयपूर आणि जोधपूरचे राजकीय आणि सांस्कृतिक संबंध होते जे पुढे जोधपूरच्या कार्टोग्राफीमध्ये चित्रित केले गेले होते या पुराव्यास समर्थन मिळते.

The Mandala of Shiva, folio 8 from Shiva Rahasya, 1827 CE, Jodhpur. 
Size: 46 x 121 cm. Collection: Mehrangarh Museum Trust.

या मंडळामध्ये, कलावंतांच्या वैश्विक चित्रामध्ये एक नवीन दृश्यमय भाषा गुंफण्यासाठी कार्टोग्राफीचा वापर करून कलावंतांनी त्याचे ज्ञानचित्र तयार केले. ते दृश्य कैलास पर्वताचे आहे, जिथे भगवान शिव तीन भागांमध्ये आपल्या गणांसोबत नाचताना, मंडपात प्रवेश करताना आणि मध्यभागी स्वत:च्या लिंगाची उपासना करतांना दिसतात. इथे त्यांचे पुत्र कार्तिकेय आणि गणेश उपस्थित आहेत तर इतर देव सुवर्ण भिंतींच्या वाड्यात प्रवेश करणार आहेत. सुरुवातीच्या कार्टोग्राफर प्रमाणेच, कलाकारांनी भिंती चित्रित करणार्‍या मध्यवर्ती प्रसंगाला महत्त्व दिले आहे, जणू काही हवाई आणि सहा महाद्वीप आणि सात महासागर हिरव्या आणि चांदीच्या नागमोडी रेषेद्वारा दर्शविले गेले आहेत. 

Shiva- Parvati giving Darshan  to the gods,  folio 12 from Shiva Rahasya, 1827 CE, Jodhpur. 
Collection: Mehrangarh Museum Trust.

वरील चित्र शिवाचे निवासस्थान दर्शविते. डावीकडील शिव-पार्वती या दैवी जोडप्याचे दैनंदिन क्रिया चित्रित आहेत – ते संभाषण करतांना, मिठी मारतांना आणि अगदी चौपट खेळताना दशविले आहेत. उजवीकडे कृष्ण / विष्णू, ब्रह्मा आणि इतर गौण देवता आहेत, ज्यांना देवतांचे चमत्कारिक पवित्र दर्शन झाले आहे. मध्यवर्ती भाग जो तटबंदीच्या भिंतींच्या आत स्थित त्यांचे निवासस्थान दर्शवितो. ते सुवर्ण मंडपात बसलेले आहेत जे मंदिर देखील दर्शवते. येथे, कलाकाराने आपल्या चित्रांमधील निवासस्थानाची कल्पना करण्यासाठी नकाशा तयार करण्याच्या तंत्रज्ञानाचा उपयोग केला आहे. या चित्रकलेच्या मध्यवर्ती भागाशी तुलना केल्यास जयपूर कार्टोग्राफिक परंपरेत जोधपूर दरबारात कशी दाखल झाली याची झलक आपल्याला दिसून येते.

Shiva reveals the geography of the three worlds to Parvati, folio 13 from Shiva Rahasya, 1827 CE, Jodhpur.  Attributed to Vana Akhavat. Size: 40.4 x 115.6 cm. Collection: Mehrangarh Museum Trust.

संदर्भ सूची :

  • गोल, सुसान. १९८९. भारतीय नकाशे आणि योजना.
  • श्वार्ट्जबर्ग, जोसेफ. दक्षिण आशियाई कार्टोग्राफीचा परिचय.
  • गोल, सुसान. १९९०.भारतीय कार्टोग्राफीमध्ये आकाराचे महत्त्व. चित्र मुंडी.
  • मिश्रा, शैलका. २०१४ -१५. १८ व्या शतकात अंबर-जयपूर सुरतखाना येथे नकाशे आणि नकाशा बनविणे. ज्ञानप्रवाह संशोधन जर्नल.
  • क्रिल, रोझमेरी. २०००. मारवाड चित्रकला: जोधपूर शैलीचा इतिहास. मेहरानगड पब्लिशर्स यांच्या संयुक्त विद्यमाने इंडिया बुक हाऊस.
  • भाटी, नारायण सिंह. १९७९. महाराजा मानसिंह री ख्याट. राजस्थान ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट, जोधपूर.
  • शर्मा, अंशिका. २०१६. पाली रागमाला. अप्रकाशित एम.व्ही.ए प्रबंध.
  • अग्रवाल, राम अवतार १९७७. मारवाड़ म्युरल्स.अगम कला प्रकाशन.
  • टॉप्सफिल्ड, अँड्र्यू. २०००. राजस्थानमधील कोर्टी पेंटिंग. मार्ग प्रकाशक.
  • सिंग, चंद्रमणी. १९८६. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात कपड्यावर शहरातील    नकाशे (अंतर्गत) भारतीय कला स्वरूप. व्हिक्टोरिया अल्बर्ट म्युझियम,लंडन.

टीप – सदर लेखातील मते, विचार आणि लेखाची मांडणी ही संबंधित लेखकाची आहे.

Dwip Aher
ABOUT THE AUTHOR: Dwip Aher बीएफए (शिल्पकला) या विषयामध्ये पदवी संपादन केली आहे. त्यानंतर एम.एस.यू. बडोदा विद्यापीठ येथे एम.एस.ए. (कला इतिहास आणि सौंदर्यशास्त्र) या विषयामध्ये मध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आहे. एसएनडीटीच्या एसएमआरके वुमेन्स कॉलेजमध्ये तसेच पुणे विद्यापीठांच्या केकेडब्ल्यू कॉलेज ऑफ फाइनार्ट्स मध्ये व्याख्याता आहेत, जिथे ते कला इतिहास आणि सौंदर्यशास्त्र शिकवतात.

RELATED POSTS

LEAVE YOUR COMMENT

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.