सुगम

Home \ sugama
Oct 07

समुद्रोद्भव शंख

शंख म्हणजे समुद्रामध्ये निवास करणारा एक जलचर. भारतीय संस्कृतीमध्ये शंखाचे अनन्यसाधारण महत्त्व आपण जाणतोच. आपल्या धार्मिक विधी, पूजा – अनुष्ठानामध्ये शंख पावित्र्याचे प्रतिक मानला जातो. भारतीय परंपरेत जितके धार्मिकदृष्टीने शंखाचे महत्त्व आहे तितकेच त्याचे सामजिक अस्तित्वही अगदी प्राचीन काळापासून आपल्याला बघायला मिळते. सिंधूसंस्कृतीचा मागोवा घेतला तर जवळपास इ.स.पूर्व  3,000 वर्षांपूर्वी शंखापासून बनवलेल्या वस्तूंचा पुरावा उत्खननातून […]
Oct 10

सृजनरूपा प्रकृति

प्राचीन काळापासून शक्ति उपासना हा भारतीय परंपरेचा एक भाग होता आणि आजही तो आहे. अगदी ऋग्वेद काळापासून भारतीय वाङ्मय आणि शास्त्रांमध्ये अनेक स्त्री देवतांचे संदर्भ येतात. या संदर्भांशिवाय समाजातील अनेक विधी, परंपरा, सण आणि उत्सव हे स्त्री देवतांसाठी असतात. त्यापैकी नवरात्रोत्सव हा या शक्ति उपासनेचा एक पैलू दाखवणारा घटक आहे. उत्पत्ती हे शक्तीचे साकार स्वरूप […]
Aug 01

सखी परिहास

आजच्या धकाधकीच्या जीवनामध्ये तर हास्य म्हणजे आपल्या आनंदी जीवनासाठी असलेले उत्तम औषध बनले आहे. त्यामुळे कधी कुणाची चेष्टा करून, कधी शाब्दिक कोट्या करून परिहास म्हणजेच विनोद निर्मिती केली जाते. अर्थात ही आपल्याला आणि दुसऱ्यांनाही आनंद देणारी असावी हे जास्त महत्त्वाचे. पण अश्याच वाक् वैदिग्ध्य म्हणजे ज्याला आपण Wit म्हणतो अश्या स्वरूपाचे विनोद काही प्राचीन कलाकृतीतून […]
Jul 20

भारतीय चलन आणि वारसा – रानी की वाव

अगदी प्राचीन काळापासून ते आतापर्यंत पाणी हेच जीवन हे समीकरण आपल्या अगदी परिचयाचे आहे. त्यामुळे पाण्याला केंद्रस्थानी ठेऊन सर्वत्र मानवी जीवन विकसित झाले. दैनंदिन कामांपासून ते शेती आणि इतर व्यवसायासाठी पाणी ही आपली मुलभूत गरज आहे. त्यामुळे जल हा मानवी संस्कृतीत सर्वांत महत्त्वाचा घटक बनला. केवळ आपल्या भारतीय संस्कृतीतीच नव्हे तर बॅबिलोनियन, बल्लुचिस्तान, पर्शियन, ग्रीक, […]

मुलतान येथील सूर्य मंदिर आणि मंदिरातील सुवर्ण मूर्ती

सध्याच्या पाकिस्तान प्रांतामध्ये असलेले मुलतान हे प्राचीन सूर्य उपासनेचे प्रमुख केंद्र होते. मुलतान येथील आदित्य मंदिर हे जगातील सर्वच लोकांचा आकर्षणाचे केंद्र बनले होते. श्रीकृष्णाचा मुलगा सांब याने या सूर्य मंदिराची स्थापना केली, असा पुराणांमध्ये उल्लेख येतो. सांब म्हणजे श्रीकृष्ण आणि जांबवंती यांचा मुलगा. रूपगर्वित सांब याच्या गैरवर्तनाने वडील श्रीकृष्ण त्याला शाप देतात की, त्याच्या […]
Jul 17

लोमश ऋषीगुंफा

बिहारमध्ये बाराबार आणि नागर्जुनी या टेकड्यांचा एक समूह आहे. तिथे लोमाश ऋषी, सुदामा, विश्वामित्र, गोपी, कर्ण चौपार, वापियका आणि वादथिका अश्या इथे एकूण सात गुंफा आहेत. ग्रानाईट या खडकात या गुंफा खोदवल्या आहेत. दगडात कोरलेल्या मानवनिर्मित गुफांचा उगम, विकास आणि त्यांची कलाशैली यादृष्टीने बाराबार येथील गुंफा अतिशय महत्त्वाच्या मानाव्या लागतात. त्यातही सर्वांत महत्त्वाची गुंफा म्हणजे […]
Jul 16

कोल्हापूर परिसरात रोमन देव

ग्रीक आॅलीम्पियन देवांपैकी एक महत्त्वाचा देव म्हणजे पाॅसीडॉन (Poseidon). रोमन दैवतशास्त्रामध्ये भूकंप निर्माण करणारा असे त्याचे प्राथमिक स्वरूप आहे. पाॅसीडॉन पुढे समुद्र देव किंवा पाण्याचा संरक्षक देव म्हणून प्रस्थापित झाला. तो समुद्राच्या लाटा नियंत्रित करून इतर विपत्तींपासून खलाशांना सुरक्षित बाहेर काढण्याचे कार्य करतो. त्यामुळे खलाशी, व्यापारी यांच्यासाठी तो महत्त्वाचा देव झाला होता. मात्र पाॅसीडॉन कोपला […]
Jul 12

नायिकांचे सट्टक

नाट्याचे विविध प्रकार असतात. प्रज्ञावंत आणि प्रतिभासंपन्न कवी आणि नाटककार अश्वघोष याचे शारिपुत्रप्रकरण हे प्रकरण प्रकारचे नाट्य आहे. तसेच प्राकृत भाषेमध्ये एका विशिष्ट नाट्य प्रकराची निर्मिती झाली ते म्हणजे सट्टक. संस्कृत नाट्यापेक्षा सट्टक हे वेगळ्या पद्धतीचे नाट्यस्वरूप बघायला मिळते. अभ्यासकांच्या मते सट्टक हा शब्द प्राकृत आट्ट या शब्दापासून बनलेला शब्द असावा असे एक मत आहे. […]
Jul 10

इंद्र, वरुण आणि यम झाले पक्षी..

कुबेराप्रमाणे राजा मरुत याच्या यज्ञासाठी इंद्र, वरूण आणि यम हे देवही उपस्थित असतात. महेश्वरासाठी असलेल्या या यज्ञात रावण त्याच्या सैन्यासह आलेला पाहून कुबेरासह हे सर्व देव वेगवेगळ्या पक्ष्यांची रूपे धारण करतात. इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः | कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत् || (रामायण उत्तरकाण्ड १८.५)  इंद्र मयुर, वरुण हंस तर यमराज कावळ्याचे रूप धरण करतात. […]
Jul 05

ताकापुरते रामायण

हल्ली म्हणींचा वापर पुष्कळसा कमी झाला आहे पण भाषेतील मार्मिकता किंवा रूपकात्मक अभिव्यक्ती ही आपल्याला एका वाक्याच्या माध्यमातून म्हणींच्या रूपात व्यक्त होताना दिसते. परंपरा आणि संस्कृतीचे गंध बेमालूमपणे कळत-नकळत आपल्या सोबत प्रवाहित होत असतात. त्याचे काही दुवे या म्हणींमध्ये आपल्याला दिसतील. गोष्ट अत्यंत साधी आहे – ताकापुरते रामायण. जितके ताक किंवा पदार्थ किंवा देय तितकाच […]